Ana yüklenici işin bir bölümünü taşerona verdiğinde, iki taraf da kendini güvenceye almak ister: ana yüklenici işin zamanında ve kusursuz bitmesini, taşeron ise yaptığı işin bedelini. Teminat ve avans bu dengenin araçlarıdır. Kamu ihale mevzuatındaki kuralların bir kısmı özel sektörde de örnek alınır; ancak taşeron sözleşmesinde belirleyici olan her zaman sözleşmenin kendisidir.
Teminat: mektup mu, kesinti mi?
Taşerondan alınan güvence iki biçimde olabilir:
- Teminat mektubu: Banka tarafından verilir; tutarı, vadesi ve muhatabı bellidir. Vadesi dolmadan uzatılmazsa güvence ortadan kalkar; bu yüzden vade takibi en az mektubun kendisi kadar önemlidir.
- Nakit teminat kesintisi: Her hakedişten sözleşmedeki oranda kesilir ve ana yüklenicide tutulur. Mevzuatta özel sektör için sabit bir oran yoktur; oran, kesintinin matrahı (KDV hariç ya da dahil, fiyat farkı dahil ya da hariç) ve iade koşulu tamamen sözleşmeseldir.
Sözleşmede şu soruların yanıtı yazılı olmalıdır: Kesinti hangi tutar üzerinden yapılacak? Geçici kabulde ne kadarı, kesin kabulde ne kadarı iade edilecek? İade için SGK ilişiksizlik belgesi istenecek mi? Kesinti yerine mektup verilebilecek mi?
Kamu işlerinde kesin teminat ihale bedelinin %6'sıdır (4734 sayılı Kanun md. 43) ve iade, geçici ve kesin kabulle ilişiksizlik koşuluna bağlıdır. Özel sektör sözleşmeleri bu yapıyı örnek alabilir ama zorunlu değildir.
Avans ve mahsubu
Avans, taşerona işe başlarken ödenen ve sonraki hakedişlerden düşülen tutardır. Mahsubun nasıl yapılacağı sözleşmede belirlenmezse her hakedişte tartışma çıkar. Yaygın yöntemler:
- Orantılı mahsup: Her hakedişte, sözleşme fiyatlarıyla bu dönem iş tutarı × mahsup oranı kadar kesilir. Kamu tip sözleşmesinde mahsup oranı genellikle avans oranının %50 fazlasıdır: avans ÷ sözleşme bedeli × 1,5. Böylece avans, iş bitmeden kapanır.
- Sabit tutar ya da eşit taksit: Özel sektörde sıkça kullanılır; basit ama işin hızına uymayabilir.
Örnek: 4.000.000 TL'lik taşeron sözleşmesinde 400.000 TL avans verildi. Mahsup oranı 400.000 ÷ 4.000.000 × 1,5 = %15. Bu dönem iş tutarı 600.000 TL ise hakedişten 90.000 TL avans mahsubu yapılır. Kalan avans 310.000 TL'dir.
Son (kesin) hakedişte, oran gözetilmeden kalan avansın tamamı kesilmelidir; hakediş yetmiyorsa nakden ya da teminattan karşılanacağı sözleşmede yazılı olmalıdır.
Vergiler
- KDV tevkifatı: KDV Genel Uygulama Tebliği'ne göre tevkifat kapsamındaki bir yapım işi alt yükleniciye devredildiğinde, alt yüklenici aşamasında tutar sınırı aranmaz; tevkifat oranı 4/10'dur.
- Stopaj: Taşeronun işi birden çok takvim yılına yayılıyorsa yıllara yaygın inşaat sayılabilir ve hakedişten %5 stopaj kesilir. Tek yılda biten işte uygulanmaz.
- Damga vergisi: Sözleşme ve hakediş belgeleri binde 9,48 oranında damga vergisine tabidir.
SGK sorumluluğu
5510 sayılı Kanun'un 12. maddesine göre asıl işveren, alt işverenin çalıştırdığı sigortalılara ilişkin prim ve diğer yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Bu nedenle birçok ana yüklenici, son ödemeyi ve teminat iadesini ilişiksizlik belgesine bağlar ya da hakedişten belirli bir tutarı bloke eder. Bu uygulama da sözleşmeye yazılmalıdır.
Kamu işinde alt yüklenici sınırları
Ana sözleşme bir kamu yapım işi ise, Yapım İşleri Genel Şartnamesi'ne göre işin tamamı alt yükleniciye devredilemez; ihale dokümanında farklı belirlenmedikçe tek bir alt yükleniciye sözleşme bedelinin %30'undan, alt yüklenicilerin tamamına %50'sinden fazlası verilemez ve alt yüklenici idare onayı olmadan işyerinde çalışamaz.
Sözleşmeye yazılması gerekenler
- Teminatın türü (mektup, nakit kesinti ya da ikisi), oranı, matrahı, iade aşamaları ve koşulları.
- Avansın tutarı, mahsup yöntemi ve oranı, kesin hakedişte kalan avansın kesilmesi.
- Tevkifat, stopaj ve damga vergisinin kimin tarafından nasıl uygulanacağı.
- Ana yüklenicinin verdiği malzeme, makine, yemek, konaklama, elektrik-su gibi mahsupların fiyatı.
- Fiyat farkı uygulanıp uygulanmayacağı, uygulanacaksa yöntemi.
Hakedra'da nasıl izlenir?
Taşeron sözleşmesi birim fiyatlı, götürü ya da yevmiyeli açılır; teminat oranı, avans mahsup oranı, stopaj ve tevkifat sözleşmeye özel ayar olarak girilir. Avans cariye yazılır; mahsup oranı girilmemişse avans ÷ bedel × 1,5 kullanılır ve kesin hakedişte kalan avans tamamen mahsup edilir. Alınan ve verilen teminat mektupları banka, tutar ve vadeyle kaydedilir; vadeye belirlediğiniz gün, 7 gün ve 0 gün kala uyarı gelir. Taşeron hakedişi onaylanınca tutar projeye maliyet, taşeron carisine alacak olarak yazılır.
Kaynaklar
- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, md. 43 (kesin teminat)
- Yapım İşleri Genel Şartnamesi, md. 20 (alt yükleniciler)
- KDV Genel Uygulama Tebliği, I/C-2.1.3.2.1 (yapım işlerinde tevkifat)
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu, md. 42 ve md. 94
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, md. 12
- 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu, (1) sayılı tablo
Hukuki ya da mali danışmanlık değildir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihindeki mevzuata dayanır. Oranlar, eşikler ve süreler değişebilir; somut durumunuz için resmî metne (mevzuat.gov.tr, gib.gov.tr), sözleşmenize, mali müşavirinize ve bir hukukçuya başvurun.